Obrzęk mózgu – jakie są jego objawy?

Mianem obrzęku określa się stan, w którym dochodzi do przesadnego gromadzenia się płynu w jamach ciała i tzw. przestrzeni pozakomórkowej. Obrzęki w obrębie czaszki są szczególnie niebezpieczne dla zdrowia i życia, gdyż dotyczą tkanki mózgowej. Co stanowi jego przyczynę? Po jakich objawach można rozpoznać obrzęk mózgowy? Czy obrzęk mózgu jest wyleczalny, a jeżeli tak, to jak wygląda proces powrotu do zdrowia?

Obrzęk mózgu – przyczyny

Nie jest zaskoczeniem, że jedną z głównych przyczyn obrzęku mózgu są schorzenia neurologiczne. Obrzęki mózgu są niezwykle częstym problemem u osób ze zdiagnozowanym udarem ischemicznym (niedokrwiennym), który niejednokrotnie stanowi następstwo schorzeń układu krążenia np. miażdżycy czy zakrzepicy. Niemniej jednak obrzęki w obrębie czaszki pojawiają się także w przypadku udarów krwotocznych, które z kolei mogą wystąpić wskutek np. urazu głowy, wrodzonych wad struktur naczyniowych (tętniaki), skazy krwotocznej bądź nadciśnienia tętniczego. Co więcej, obrzęk niezwykle często towarzyszy zmianom zapalnym w obrębie mózgu (np. opon mózgowo-rdzeniowych) czy chorobie nowotworowej (guz mózgu).

Obrzęk mózgu to w wielu przypadkach rezultat mniej lub bardziej poważnych urazów czaszkowo-mózgowych. Zmiany obrzękowe mózgowia można zauważyć m.in. u ofiar wypadków komunikacyjnych czy pobicia. Niestety obrzęki mogą też się rozwinąć jako forma powikłania po zabiegu neurochirurgicznym np. wycięciu guza mózgu.

Ponadto przyczyny obrzęku mózgu mogą mieć charakter ogólnoustrojowy i należą do nich:

• Schorzenia wątroby (np. encefalopatia)
• Zatrucia metalami ciężkimi (np. ołowiem)
• Cukrzyca i związana z nią kwasica ketonowa
• Ukąszenia przez niektóre zwierzęta (np. mucha tse-tse)
• Nadmierne stosowanie leków opioidowych (np. morfiny)
• Zaburzenia gospodarki elektrolitowej (niedobór sodu – hiponatremia)
• Przesadnie szybkie obniżenie ciśnienia tzw. choroba dekompresyjna (np. u nurków lub pilotów samolotu)
• Hipoksja (niedotlenienie) mózgu, które może być rezultatem choroby wysokościowej (np. wśród himalaistów)

Objawy obrzęku mózgu

Głównym symptomem wskazującym na obecność zmian obrzękowych mózgowia jest nagromadzenie się płynu mózgowo-rdzeniowego w przestrzeni pozakomórkowej. Nie jest to jednak widoczne gołym okiem, a wyłącznie dzięki badaniom obrazowym głowy – tomografii komputerowej lub rezonansu magnetycznego. Obie metody są głównymi narzędziami diagnostycznymi do wykrywania obrzęku.

Nagromadzony płyn powoduje jednak wzrost ciśnienia wewnątrzczaszkowego, co w konsekwencji może wywoływać u chorego różnorodne symptomy. Wśród nich należy wymienić:

• Nudności oraz wymioty
• Uczucie sztywnego karku
• Dolegliwości bólowe głowy
• Problemy w zakresie czucia
• Drgawki, niedowład lub porażenie mięśni
• Nieprawidłowości oddechowe np. zwolnienie lub spłycenie oddechu
• Zaburzenia równowagi i koordynacji, często połączone z zawrotami głowy
• Zaburzenia poznawcze np. problemy z mową, nieostre widzenie, poczucie splątania

W skrajnych przypadkach zmiany obrzękowe mogą doprowadzić do zwolnienia akcji serca (bradykardii) oraz śpiączki, co w konsekwencji może spowodować zgon chorego. Jak widać, wiele objawów obrzęku mózgu jest tożsama z innymi schorzeniami np. udarem czy guzem mózgu. Dlatego też bazowanie na samych symptomach nie pozwala postawić trafnej diagnozy o przyczynie stanu pacjenta. Stąd konieczne jest wykonanie wyżej wspomnianych badań obrazowych, które potwierdzą lub wykluczą nagromadzenia płynu w czaszce i przestrzeni międzykomórkowej.

Czy obrzęk mózgu jest wyleczalny?

Istnieje możliwość pozbycia się obrzęku i to bez realnego ryzyka uszkodzenia tkanki mózgowej. Oczywiście tak jak w przypadku innych chorób, tak samo i tu duże znaczenie ma dostatecznie szybkie rozpoczęcie leczenia. Z kolei skuteczne leczenie jest uzależnione od trafnie postawionej diagnozy.

Ważną rolę odgrywa farmakoterapia, której celem jest zmniejszenie rozmiarów zmian obrzękowych i tym samym wyrównanie ciśnienia śródczaszkowego. Dlatego też lekarze przeważnie wykorzystują leki diuretyczne (moczopędne) i glikokortykosteroidy. Równie popularnym rozwiązaniem jest podawanie mannitolu.

Niestety w niektórych przypadkach leczenie farmakologiczne może okazać się nieskuteczne, gdyż rozmiar obrzęku i powstałe nadciśnienie wewnątrzczaszkowe są zbyt duże. U takich pacjentów konieczne jest wykonanie operacji chirurgicznej, która pozwoli zmniejszyć ciśnienie – zabieg ten określa się mianem kraniotomii i polega na tymczasowym usunięciu fragmentu kości czaszki. Takie operacje są niezwykle częste w sytuacjach, gdy przyczyną obrzęku jest guz mózgu czy udar krwotoczny.

Jak wygląda powrót do zdrowia po obrzęku mózgu?

Przebyty obrzęk mózgu często pozostawia po sobie ślady, które są uzależnione m.in. od czasu trwania zmian obrzękowych czy stopnia uszkodzenia tkanki mózgowej. Niejednokrotnie osoby po obrzęku borykają się z problemami deficytów:

• Poznawczych np. zaburzenia pamięci
• Funkcjonalnych np. porażenie mięśni, niedowład kończyn
• Neurologicznych np. problemy z mową, zaburzenia czucia

Uporanie się z deficytami to w głównej mierze zadanie dla fizjoterapeuty i logopedy, których celem jest odzyskanie utraconych zdolności. Proces rehabilitacji rozpoczyna się już na wczesnym etapie leczenia, aby zagwarantować choremu stabilny stan i zminimalizować ryzyko powikłań. Uzupełnieniem powrotu do zdrowia po obrzęku mózgu jest leczenie farmakologiczne (np. stosowanie leków przeciwzakrzepowych) oraz psychoterapia, która może okazać się kluczowa w kontekście uporania się z problemami dotyczącymi samopoczucia i emocji.

MEDICUS – domowa diagnostyka i leczenie obrzęku mózgu

Firma Medicus zachęca osoby z Krakowa i najbliższych okolic do skorzystania z domowych wizyt lekarskich z dojazdem do pacjenta. Nasz zespół tworzą wykwalifikowani specjaliści z różnych dziedzin medycyny (m.in. neurolodzy, chirurdzy, kardiolodzy) o wieloletnim doświadczeniu w zakresie praktyki klinicznej. Oferujemy też profesjonalne usługi pielęgniarskie i diagnostykę np. badanie EKG. Skontaktuj się z nami, aby poznać szczegóły i umówić wizytę!

Bibliografia:

1. Cardona-Collazos, Santiago, et al. „Cerebral Edema in Traumatic Brain Injury.” Biomedicines 13.7 (2025): 1728.
2. Cook, Aaron M., et al. „Guidelines for the acute treatment of cerebral edema in neurocritical care patients.” Neurocritical care 32.3 (2020): 647-666.
3. Esquenazi, Yoshua, Victor P. Lo, and Kiwon Lee. „Critical care management of cerebral edema in brain tumors.” Journal of intensive care medicine 32.1 (2017): 15-24.
4. Siminska, Joanna, et al. „Wysokościowy obrzęk płuc oraz wysokościowy obrzęk mózgu w chorobie wysokogórskiej – rozpoznanie, postępowanie i leczenie.” Journal of Education, Health and Sport 6.11 (2016): 390-397.
5. Wiśniewski, Karol, et al. „Obrzęk mózgu u chorych po urazach czaszkowo-mózgowych.” Polski Przegląd Neurologiczny 15.3 (2019): 151-160.